HET EFFECT VAN WIND OP ZEE OP DE VISSERIJ

Voor sommige vissers betekent de komst van windparken op zee dat zij hun vislocaties moeten aanpassen. De Rijksoverheid probeert de gevolgen voor de visserij tot een minimum te beperken.
De visserijsector verkeert in onzekerheid door een aantal ontwikkelingen, waarvan het verbod op de pulsvisserij en de Brexit verreweg de grootste invloed hebben. Daarnaast zet ook de aanlandplicht voor bijvangsten de winstgevendheid onder druk. Bovendien is een aantal (delen van) natuurgebieden gesloten voor visserij. Deze onzekerheid maakt dat de komst van meer windparken op zee onder vissers voor extra onrust zorgt.

Belang van de visserijsector

Het Europese verbod op pulsvisserij, de Brexit, aanlandplicht en wind op zee kunnen de positieve ontwikkeling in de visserij (zoals in de kottersector, zie kader) onder druk zetten. De gevolgen van windparken op zee voor deze sector zijn een belangrijk punt van aandacht voor de Rijksoverheid.

Kottersector in de lift omhoog
De deelsector kottervisserij (tong en schol) levert met circa 1.100 opvarenden de grootste bijdrage (ongeveer 55 procent) aan de directe werkgelegenheid in de visserijsector. De jaarlijkse omzet van de kottervisserij bedroeg vóór 2012 tussen de 60 en 70 miljoen euro, met niet of nauwelijks netto winst. Sinds 2012 zijn kosten lager geworden, vooral door relatief lage brandstofprijzen en energiezuinigere pulsvistuigen. Ook waren de visprijzen relatief hoog.
Dit alles heeft geleid tot een omzetgroei naar 200 miljoen euro en een jaarlijkse netto winst van ongeveer 88 miljoen euro. De positieve ontwikkelingen zorgden er ook voor dat visserijondernemers vertrouwen hebben om te investeren in de kottervloot. In 2016 en begin 2017 werd een handvol (grote) kotters teruggehaald naar Nederland om onder Nederlandse vlag te gaan vissen. Ook worden er weer nieuwe kotters gebouwd. Daardoor stijgt de werkgelegenheid in de kottersector

Plekken op zee voor vissers

Vissers kunnen terecht op het hele Nederlandse deel van de Noordzee, behalve in gebieden waar vissen verboden is. Dat verbod geldt bijvoorbeeld voor bepaalde (delen van) natuurgebieden, de zones van vijfhonderd meter rondom olie- en gasplatforms, maar ook voor opgroeigebieden van jonge vis (zoals reservaat de ’Scholbox’) én windparken op zee.
Bij de aanwijzing van windenergiegebieden in het nationaal waterplan heeft het kabinet wind op zee aangemerkt als activiteit van nationaal belang, met een hogere prioriteit dan visserij. In gebieden die het kabinet heeft aangemerkt voor activiteiten van nationaal belang mag ander gebruik die activiteiten niet belemmeren. Zodra de bouw van een windpark begint, mogen vissers er dus niet meer vissen. (Maar tot de bouw begint wél, ook als de Rijksoverheid al een windparkvergunning voor dat gebied heeft toegezegd.)

Doorvaart en medegebruik van windparken

Naast verboden plekken zijn er op dit moment ook stukken van de Noordzee waar vissers alleen bepaalde vismethodes mogen toepassen. Dat geldt bijvoorbeeld voor delen van Natura2000-gebieden. In het Nationaal Waterplan 2016-2021 staat dat de Rijksoverheid moet nagaan of windparken op zee ook zo’n gebied kunnen worden. Vissers mogen hier niet met sleepnetten werken (om schade aan de kabels van deze parken te voorkomen). Maar misschien zijn andere vormen van visserij wél mogelijk?
De Rijksoverheid is dit nu aan het onderzoeken, onder andere met proefprojecten. Het zou bij zulke doorvaart en medegebruik bijvoorbeeld kunnen gaan om het vissen met ‘passieve vistuigen’ (zoals vissen met korven of staand want) en het toepassen van duurzame mari- of aquacultuur (zoals oesterkweek en zeewierboerderijen).

Toch met sleepnetten in windparken?

Vissen met sleepnetten is verboden in windparken, omdat die ‘bodemberoerende visserij’ daar veel schade zou kunnen veroorzaken. Maar valt er niet met sleepnetten te vissen zonder die schade te veroorzaken? Wat zou dit kosten? En wegen de baten op tegen die kosten? Dat alles onderzochten vissersorganisaties, verzekeringsmaatschappijen, de windsector en de Rijksoverheid.
Wat blijkt: het is inderdaad mogelijk een windpark op zee geschikt te maken voor bodemberoerende visserij. Maar de vereiste aanpassingen zijn wel groot en kostbaar. Zo zal de ontwikkelaar/exploitant van een windpark de indeling hiervan moeten aanpassen. Hij moet de fundatiepalen dus anders plaatsen. Ook dient hij de kabels van het windpark zó diep te begraven dat ze beschermd zijn tegen sleepnetten. Daarnaast moet hij ervoor zorgen dat die kabels goed ingegraven blijven, op z’n minst zolang het windpark bestaat. Visserij binnen windparken vereist bovendien meer precisie dan daarbuiten. Voor deze ‘precisievisserij’ zijn aanpassingen nodig aan vissersschepen.
De kosten van het ingraven van de kabels van het windpark zijn inmiddels bekend. Ook blijkt dat de prijs van opgewekte energie hoger wordt als die kosten inderdaad nodig blijken. En al helemaal als de verzekeringspremies stijgen – wat heel aannemelijk is: mét bodemberoerende visserij in een windpark is er nu eenmaal meer risico op schade dan zonder. Onderzoekers concluderen dat die hogere kosten niet opwegen tegen de baten van visserij in windparken. Dat maakt de keus om windparken (en schepen) aan te passen onverstandig.

Sportvisserij

Sportvissen met een hengel is wel toegestaan in de windparken. Het is verplicht om met boot en hengelgerei minimaal 50 meter afstand te houden tot turbinepalen en 500 meter tot een transformatorplatform. In een zone van 50 meter rondom iedere windmolen mag dus niet worden gevist. Kijk hier voor meer informatie.

Effect van windparken op de visserij

Tot 2020 nemen de bestaande windparken Egmond aan Zee, Prinses Amalia, Luchterduinen en Gemini ongeveer 133 km2 (zo’n 0,23 procent) van het NCP in beslag. In 2023 zullen de bestaande én de tot en met dat jaar geplande windparken (Borssele, Hollandse Kust (zuid) en Hollandse Kust (noord)) in totaal 954 km2 beslaan. Dit is zo’n 1,65 procent van het Nederlandse deel van de Noordzee. In 2030 is het totale ruimtebeslag ongeveer 1.600 km2 (2,8 procent). Naast de eerdergenoemde windparken staan er dan ook windturbines in (delen van) de windenergiegebieden Hollandse Kust (west), IJmuiden Ver en Ten noorden van de Waddeneilanden.
De komst van meer windparken op zee heeft waarschijnlijk vooral gevolgen voor de visserij in het zuidelijk deel van de Nederlandse Noordzee (ruwweg het deel ten zuiden van Texel). Daar komen namelijk de meeste windenergiegebieden. In dit zuidelijke deel van de Noordzee is er vooral kottervisserij. Het gaat dan in het bijzonder om tongvisserij (de scholvisserij vindt vooral plaats op het noordelijk deel van de Nederlandse Noordzee en ondervindt daardoor nauwelijks gevolgen van de windenergiegebieden).

In de kustzone (binnen 12 nautische mijl van het land) richt de visserij zich voornamelijk op garnalen en schelpdieren. Dit deel van de Noordzee is gesloten voor visserijschepen met een motorvermogen van meer dan 300 pk, dus voor onder andere de kotters met sleeptuig die voornamelijk op schol en tong vissen. Voor de kustvisserij die binnen de 12-mijlszone plaatsvindt, heeft de komst van windparken amper gevolgen: slechts een zeer klein deel van de windparken in Hollandse Kust  (zuid) en Hollandse Kust (noord) bevindt zich binnen de 12-mijlszone. En boven de kabels van het net op zee mag gevist worden, die kabels zijn immers ingegraven.

Impact op inkomsten

Wat is voor de nationale kottenvisserij de economische waarde van de gebieden waar Nederlandse windparken komen? Hoeveel verdienen zij op deze plekken waar zij in de toekomst niet meer mogen vissen? Om dat te bepalen, hebben onderzoekers gekeken naar de periode 2010-2017. De gebieden waar in deze periode nog geen windparken stonden, maar waar uiterlijk 2030 wel windparken komen te staan, leverden onze kottervisserij toen samen gemiddeld 1,52 miljoen euro per jaar op.
De ‘bruto toegevoegde waarde’ van deze gebieden gaat verloren voor kottenvissers zodra de bouw van windparken daar start én indien zij deze vis elders niet kunnen vangen. Dat laatste is niet waarschijnlijk: er blijven nog andere gebieden over waar vissers geld kunnen verdienen. Feit blijft dat het voor vissers niet eenvoudiger wordt om winst te maken, gezien de natuurgebieden, het pulsvisverbod, een eventuele Brexit die de Britse wateren afsluit en de komst van windparken.

Opbrengst visserij vs. opbrengst windturbine
De visserijopbrengst van 2010 tot en met 2017 (1,52 miljoen euro) is gelijk aan de jaaropbrengst van één windturbine van 9 megawatt. Om dit uit te rekenen kijk je naar de vollasturen per jaar van zo’n turbine. ‘Vollastuur’ is de eenheid voor de effectieve opbrengst van een energiebron met een wisselend vermogen, zoals zonnepanelen en windturbines. Een turbine van 9 megawatt levert bij 4.300 vollasturen per jaar en een elektriciteitsprijs van 40 euro per MWh 1,54 miljoen euro op (namelijk 9 x 4.300 x 40).

Gevolgen voor visbestanden

Het verbod op kottervisserij met sleepnetten binnen windparkgebieden heeft als direct gevolg dat vissen niet langer worden weggevangen en jonge vissen ongestoord kunnen opgroeien. Op die manier kunnen windparken mogelijk fungeren als ‘kraamkamers’ voor vis. De kwaliteit van deze kraamkamers wordt mogelijk hoger doordat sleepnetten de zeebodem er niet meer omwoelen.

Zo kan die bodem zich herstellen, wat gunstig is voor de vis. De fundaties van windturbines (in het bijzonder het daarvoor gebruikte stortsteen) kunnen bovendien een goede ondergrond zijn voor bodemleven. De Rijksoverheid of dat laatste inderdaad zo is. Rond de fundaties van windturbines, blijken zich meer en andere vissoorten te bevinden. Dat is één van de gunstige gevolgen van windparken op de natuur.
Zijn er ook significante negatieve gevolgen voor visbestanden? Daar lijkt het vooralsnog niet op. Metingen tonen geen negatieve effecten op de vispopulaties.

Doorverwijzingen

Nederlandse aanpak

Waarom is windenergie op zee nodig? Wat zijn de doelen en hoe zorgt de Rijksoverheid ervoor dat doelen worden gehaald|?

Noordzee

Over hoe de Rijksoverheid de Noordzee beheert en hoe de ruimte op de Noordzee is verdeeld. Wat op de Noordzee kan en mag, en welke regels en voorwaarden daarvoor gelden.

Innovatie

Innovatie, ontwikkeling (internationale) samenwerking en opleidingen zijn belangrijk om de kosten van wind op zee omlaag te krijgen en biedt daarmee economische kansen.

Werk en scholing

De windsector biedt perspectieven voor mensen die willen werken in de wind. NWEA is de verbinder binnen de sector en koppelt relevante partijen aan elkaar binnen de sector.

Veelgestelde vragen

Op deze website vindt u veel informatie over Wind op zee. Vindt u niet wat u zoekt? Kijk dan bij de veelgestelde vragen of neem contact met ons op.